तेंडूची पाने

प्रेरणा : चैतन्य दीक्षित यांची गझल ठेवणे ठरवून काही!

एवढ्या साऱ्या पऱ्यांना मी जरा ओशाळतो

ठेवतो ठरवून काही, बोलता ढेपाळतो !

काम करण्याशी तसे काही न माझे वाकडे

टाळण्याचे काम माझे, काम करणे टाळतो !

ना कुणाशी वैर माझे, पाहतो साऱ्यांस मी

पोरगी येवो कुणीही, मी तया न्याहाळतो !

मी समीक्षांचाच होतो लक्ष्य झालो एकटा

टिप्पण्या नि टोमण्यांची आज पाने चाळतो

मी न इतरांच्या मुक्यांच्या फार आशा ठेवल्या

पाहुनी ही सोबतीची चांदणी चेकाळतो !

भूतबाधेशी घरोबा, चेटकीशी सख्यही

खोडसाळा, पोरही तव भासतो वेताळ तो !

ठेवतो ठरवून काही, बोलता ढेपाळतो !

मूळ कविता : प्रदीप कुलकर्णी यांची कविता प्रवास !


.....................
प्रवास !
.....................

खेटले सारे कसे हे
लाज सोडोनी प्रवासी...?
पाठपोटी लगटले अन्‌... बिलगले काही पदासी !

चेहऱ्यावर साळसुदकी
त्यातले नसल्याप्रमाणे
पाहती येथे-तिथे त्या गावचे नसल्याप्रमाणे !

यांस कैसी आवरू मी ?
हात कोणाचा धरू मी ?
लोचटांपासून आता कोणती आशा करू मी ?

शेवटी आता अशांशी
चालला हा वाद माझा...
"लावता धक्का मला का ? प्लिज्, सोडा नाद माझा !"

चालली आहेच बस अन्‌
ते असे मस्तीत सारे
खोडसाळा, थांब मेल्या !सँडलीचा मार खा रे !

-खोडसाळ

.........................................
दुर्घटनाकाल : १५ मे २००८
..........................................

आबा, या T20 तील क्रिकेटने आमच्या अभ्यासाची पार वाट लावली आहे. आम्ही व आमच्यासारखे हजारो जरा कुठे शहाण्या प्रथम वर्षीय वैद्यकीय विद्यार्थ्यांप्रमाणे मन लावून शरीरशास्त्राचा अभ्यास करू लागलो, किंवा नृत्याचा अभ्यास करू लागलो की लगेच एखादा फलंदाज षटकार-चौकार मारून त्यात व्यत्यय आणतो. किती समजावले तरी ऐकत नाहीत. यांना काय वाटते, मैदानावर जमलेले सारे यांचा खेळ बघायला आलेले आहेत ? मैदानाच्या कडेला आमची शाळा भरते म्हणून आम्ही येतो. अहो, बारामतीकर साहेबांनी आमच्यासाठी खास गौरदेशातून छान छान शिक्षिका आणल्या आहेत. (अशा शिक्षिका आमच्या देशी शाळांमध्ये असत्या तर? 'अशीच अमुची टीचर असती...' ) त्याही भान हरपून, अंगविक्षेप करून शिकवण्यात दंग असतात आणि तेव्हढ्यात कोणीतरी *** विकेट घेतो आणि आम्हा मुलांचे लक्ष अभ्यासावरून उडते. नाव न सांगण्याच्या अटीवर काही शिक्षिकांनी याविषयी आमच्याकडे नाराजीही व्यक्त केली आहे. "आम्ही सामाजिक कर्तव्य समजून सतासमुद्रांपलीकडून तुम्हा आबालवृद्ध भारतीय विद्यार्थ्यांना एनॅटमी आणि शास्त्रीय नृत्य शिकवायला आलो पण आमच्या अध्यापनात या क्रिकेटमुळे सारखे अडथळे येतात. अशाने पोर्शन पूर्ण कसा होणार? "

आबा, काही नतद्रष्ट म्हणतात की या वयात इतका (आणि असला) अभ्यास आम्हाला झेपणार नाही. अहो, माणूस शेवटच्या श्वासापर्यंत विद्यार्थी असतो हे शाळेत जायला लागल्यापासून ऐकत आलोय आम्ही. आता ते आचरणात आणतो आहोत तर नाकं मुरडून , "शोभत नाही हो या वयात ! " हे ऐकवण्याची काही गरज होती का ? आबा, आम्ही तर म्हणतो, प्राचार्य बारामतीकरांची परवानगी घेऊन व शिक्षणमंत्री पुरक्यांना सांगून आमची रोज परीक्षाही घ्या ! मग सगळ्यांना कळेल आम्ही किती मन लावून अभ्यास करतो ते.

पण आबा, आमचा अभ्यास नीट होण्यासाठी या T20 तील क्रिकेटवर ताबडतोब बंदी आणा. नाही, नाही, T20 वर बंदी आणा असे नाही म्हणत आम्ही. फक्त त्यातील क्रिकेटवर.तरुण पिढी बिघडते म्हणून तुम्ही डान्सबारवर बंदी आणलीत. आता महाराष्ट्रातील (देशाचे जाऊ द्या, देशात अजून राष्ट्रवादीचा गृहमंत्री यायचाय. काय म्हणता, साहेब लवकरच पंतप्रधान होणार आहे ? अहो, पण दहाच खासदार ना तुमचे ? असो, नाहीतरी आम्ही राज्यशास्त्राचे नाही, एनॅटमीचे विद्यार्थी आहोत.) आमच्यासारख्या हजारो विद्यार्थ्यांचे भवितव्य तुमच्या हातात आहे. आमच्या या शिक्षिका वैतागून नोकरी सोडून मायदेशी जाण्याअगोदर साऱ्या खेळाडूंना घरी बसवा व आम्हाला एकाग्र चित्ताने शिकू द्या. आबा, आमच्यासाठी इतके कराच.

आपला,
ललित मोदींच्या शाळेतील एक विद्यार्थी

जयन्ता५२ यांची अप्रतिम गझल आरसा वाचून आम्हालाही त्या आरशात स्वतःचे प्रतिबिंब पाडावेसे वाटले.


लाडका स्त्रीचाच आहे आरसा
आणि पुरुषा जाच आहे आरसा

मी कधीचाच फुगलो, पोट सुटले,
सांगतो, कुजकाच आहे आरसा

जागचा तो हालला नाही कधी
सुस्त तो भलताच आहे आरसा

ओळखीचे हासला लोचटपणे
हा जरा लुब्राच आहे आरसा

उष्ण वाफेने तयाला झाक तू
हा जरा 'तसलाच' आहे आरसा

रोज पाही रूपसुंदर देखण्या !
जाऊ दे, घरचाच आहे आरसा...

हासुनी बघता कधी मी त्यामधे
फिसकनी हसलाच आहे आरसा

खोडसाळा का फिदा यावर मुली ?
रोमियोचा 'बा'च आहे आरसा

प्रेरणेचा मूळस्रोत : अनिरुद्ध१९६९ यांची सुंदर गझल किंमत


कारने होतो निघालो जायला
चांदणीच्या बारला पाहायला

बार हा साधा न होता पण तरी
वेळ थोडा लागला शोधायला

मी तरी सर्वांमुखी हे ऐकतो
खूप किंमत लागते मोजायला

काळजी माझी नका इतकी करू
माल पुष्कळ आणला उडवायला

छंद मी केले पुरे उधळायचे
लागली नोटांस ती वेचायला

"हो पुढे", म्हटलेस तू, "आलेच मी"
मी खुळ्यागत लागलो वागायला

भाव मी बालेस त्या इतका दिला
लागली शेफारुनी चालायला

'खोडसाळा' फेकले रस्त्यावरी
ताळ होता लागला सोडायला...

आमची प्रेरणा : मिलिंद फणसे ह्यांची गझल यातना


फोटोतुनी तुझ्या मी रंगास ना समजलो
तुज, सस्यश्यामले, मी गौरांगना समजलो

साठीत जीवनाच्या, धुंदीत मी सुरेच्या
चष्म्याविना तुला मी नवयौवना समजलो

पाहून तू मला का मिटलास एक डोळा ?
मिटण्यातली धिटाई प्रस्तावना समजलो !

माझेच नाव देसी चिल्लापिलांस अवघ्या
हा डाव का तुझा मी आधीच ना समजलो ?

समजून राम धरले जेव्हा उरी तिने मज
मी अर्थ मत्सराचा, रघुनंदना, समजलो

कळले न आतड्यांचे दुखणे मुळीच त्याला
पाहून डॉक्टराचे बिल वेदना समजलो

झाली क्षमाशिला ती तेव्हाच जाणले मी
परमेश्वरा, खरेदीची योजना समजलो

"सरला", वसंत वदले, "आहे तुझ्यात काही"
"पाहूनिया लिफाफा, मी मायना समजलो"

स्फूर्तिस्थान : माझे अभावाचे विश्व...!


.....................................

माझ्या स्वभावाचे अश्व...!

.....................................

काल होतीस प्रेयसी
आज झालीस वहिनी
रोज संख्या वाढे, वाढे
मला किती रे भगिनी !!

अता का ग भेटलीस...?
केलीस का बडबड?
भंगलेल्या हृदयाची
पुन्हा झाली पडझड !

प्रौढपणा जरी तुझा
माझे बरे ना लक्षण...
पोर तुझ्या खांद्यावर
माझे चालू सर्वेक्षण !

होती तुझ्या कडेवर
बाळी एक रडणारी...
तिला लागलेली भूक
भोकाडून सांगणारी !

कधी खोटे रुकारणे
कधी जाणे ते रुसून
कधी मोहक कटाक्ष
सारे गेली विसरून !

प्रेयसीत का वहिनी ?
वहिनीत का प्रेयसी...?
परस्त्रीस का रे मना
अशा तऱ्हेने पाहसी ?

तुला भेटून बघून
मला काय लाभ झाला ?
जसा तेव्हा तसा आता
माझा पोपटच झाला...

तुझ्या मस्त दर्शनाने
आज भलतेच झाले...!
माझ्या स्वभावाचे अश्व
वारे प्याल्यागत झाले...!!

- खोडसाळ

......................................................

मोडतोडकाल : ०१ मे २००८ (जय महाराष्ट्र)

......................................................

आमचे स्फूर्तिस्थान : पुलस्ति यांची सुरेख गझल शरपंजर


भावोजींना चढला बघ ज्वर
ताइटले, नवऱ्याला आवर

मेहुण्यांच्या गर्दीत हरवतो
घोवावरती ठेव तू नजर

नीळरंग त्या गोपी होता
राधे, चरफडशी कान्हावर

दे नवऱ्याला तसेच उत्तर
फ्लर्ट करुनी दे प्रत्युत्तर !

इतरां देता नयनांचे शर
'खोडसाळ' येई ताळ्यावर !

प्रेरणास्रोत : गगनगिरी यांची सावली...


मी स्वतः:च्या माउलीला घाबरतो

जेव्हा मी नापास ठरतो...

माउली किरकोळ शरीराची

पण तिंबते कणीक माझ्या पाठीची...

माउलीस नाही अश्रू, माउलीस नाही दु:ख

शरीर बुकलते सारे आणि घेते वर तोंडसुख...

माउली ओरडते गुणपत्रिकेचे रकाने बघून

भोपळे बघून तिच्यावर मग आग येते माउलीतून...

येतो निरोप शिक्षिकेचा, निजे 'खोडसाळ' वर्गात मजेत

तरी स्वप्न पाहते उगाच डिस्टिंक्शन मिळण्याचे साखरझोपेत...


खोडसाळ...

प्रेरणा : मिलिंद फणसे यांची कविता निरोप . त्यांची कविता संपते त्याच्या काही वर्षांनंतरचा काळ या 'कविते'त सापडेल.


थांबा थोडे, दीर तिथे पेंगुळला नाही
जावेचाही तिरपा डोळा मिटला नाही...
कुठे संपले भांडण श्वशुरांचे सासूशी?
रंग वन्सने तोंडाचा उतरवला नाही...
चाळकऱ्यांनी कुठे लावली दारे घरची ?
आडोशाचा अजून पडदा सरला नाही...
धीर धरा हो, जरा आवरा तुमची वळवळ
चिंगी जागी आणिक बंड्या निजला नाही...
अजून काही आले नाही नळास पाणी
तशीच पडलित भांडी,ओटा धुतला नाही...
किती बोलता उच्चरवाने भलत्या गोष्टी
अर्थ नकाराचा लटक्या का कळला नाही ?

प्रेरणा : अजब यांची गझल रंग...


बघताना मी झालो होतो दंग
बघुन रूप तव हो‍उ कसा निःसंग?

तू नसताना सवती त्या असतातच!
तू नसताना हो‍उ नये बेरंग...

उठून धावू नकोस खुर्चीवरुनी...
अल्प वस्त्र तव आणिक त्यावर तंग!

रोज शिलाई पत्नीसाठी करतो;
शिवुन होइतो अजुन वाढते अंग...

का स्वप्नी 'ही' नेहमीच मज पुसते-
"कुणा संगती चालू रंग न्‌ ढंग?"

कधी प्रतीक्षा, कधी मनीषा असते;
मनात चालू अनितेचा व्यासंग!!

इथेच असतो 'खोडसाळ' लपलेला
कवी-कुलाचा करायास रसभंग...

बऱ्याच दिवसानंतर चित्त यांची गझल मनोगतावर वाचावयास मिळाल्यामुळे आम्हांस वाटले बरे किती काय सांगू ? ती सुंदर गझल वाचून आम्हालाही एके काळी भेटलेले काही चेहरे आठवले.


भेटती लपून फटफटीत चेहरे किती!
सोबतीस आणती सख्यांस फत्तरे किती!


मी अजूनही दूरून चेहऱ्यास पाहतो
लाजल्याशिवाय भेटण्यास चाचरे किती!


प्रश्न हा विचारतात सेल्स गर्ल्स नेहमी
राहतात बायका अशी इथे घरे किती?

झोपड्यांत राहणे ठरेल फायद्यातले
आलिशान बांधतात त्यात टॉवरे किती!


आपले ऋणानुबंध जोडले तरी मला
घडवलेस तू उपास सांग लाजरे किती?


गोड गोड बोललीस, वाटले बरे किती
थाप त्यातली किती नि त्यातले खरे किती?


दार लावुनी उभा तुझ्यासमोर ठाकलो
अन्‌ तुला फिकीर पाहतात सोयरे किती!


बोहल्यावरी चढायच्यात चार कन्यका
मी चढायचे अजून, हाय, उंबरे किती?


गांजतील मैफलीत डास आज, पण उद्या
चारशील त्यांस धूळ, क्षुद्र मच्छरे किती!


खोडसाळ चित्त हे किती दिसात बोलले
लाभले तुला चविष्ट काव्यतोबरे किती!

प्रेरणा : सुवर्णमयी यांना झालेले आभास


आभास तू पतीचा, मी शोधले कितीदा
शोधून रोज तुजला कातावले कितीदा

जुल्फे झडून गेली, कुंतल उडून गेले
टोपीस घट्ट धरुनी तू ठेवले कितीदा

लग्नात बायकोही तुज ओळखू न आली
मुंडावळ्यांत मजला गुंडाळले कितीदा

मॉडेल नवीन होते, पठ्ठा तयार होता
बाहूत घेतल्यावर ओशाळले कितीदा

घेऊन साथ फिरणे होते तुला नफ्याचे
नांदावयास नेणे तू टाळले कितीदा

होते किती जणांच्या यादीत खोडसाळा
घालून माळ तुजला पस्तावले कितीदा

ही रचना अजबरावांना सविनय अर्पण...


तुलाच आहे केले पाकिट अर्पण
तुझ्यामुळे पैशाची कायम चणचण...

तुझी तोफ तर अखंड चालू असते
तुझ्यामुळे हे डोके होते भणभण

वरण भात अन्‌ जूनच भाजी आहे
अन्‌ कढी त्यावरी बुरसटलेले शिक्रण...

काळ लोटला जरि कर्णपटल फुटल्याला
आठवणीत आहे बोंबलल्याची ठणठण...

उत्तर होते चुकलेलेच नवऱ्याचे
समजता पत्नीला करे पतीला ताडण

अजब 'खोडसाळा' सवय तुझी ही भारी
तू प्रतिभा केलीस सारी विडंबनार्पण

इतिहासाचार्य अनिरुद्ध१९६९ यांच्या इतिहासापासून प्रेरणा घेऊन आम्हीही इतिहास रचण्याची स्वप्ने बघू लागलो. त्याचीच परिणती खालील पुनर्लिखित इतिहासात झाली.


मीही लिहीन म्हणतो कविता जुन्या नव्याने
संदर्भ चोरलेले कळतील पण अशाने


उकरून काढले मी इतिहास, वाद सारे
झाले जिवंत सारे कंपू पुन्हा नव्याने


काव्यास आज माझ्या का ती बघून हसते
जुंपेल खास अमुची केव्हा तरी अशाने


दमलो जरा सकाळी मी वाद घालताना
सुचले नवीन मुद्दे आता नव्या दमाने

होणार हे असे मज ठाऊक काय नव्हते
बदनाम पार केले मम नाव तोतयाने


ढापू कुणाकुणाच्या ओळी मला कळेना
चाळून पाहिल्या मी कविता क्रमाक्रमाने


ओढून ताणले मी शब्दांस एव्हढे की
फाटून अर्थ सारे गेलेत त्या बळाने


नाही प्रकाशकाने छापावयास नेली
माझी भरून झाली कित्येक तावदाने


फाडून टाक त्यांना, होईल त्रास त्यांचा
वाचू नये दुज्याचे साहित्य लेखकाने


आतून येत आहे आवाज मत्सराचा
समजूत, खोडसाळा, काढू तुझी कशाने ?

आमची प्रेरणा : जयन्ता५२ यांची गझल ...का असे?

का अबोला, का दुरावे?...व्हा असे
दूर राहुन का झुरावे?...व्हा असे

प्रीत माझी टाळता का राजसा?
मी किती हो आतुरावे?...व्हा असे

बीज स्नेहानेच पडते, त्याविना
ते कसे हो अंकुरावे?...व्हा असे

ठेवली मी बाज सजवुन अन्‌ तुम्ही
मागता कसले पुरावे?...व्हा असे

खोल भरले श्वास मी छातीत या
फूल हे कोणी चुरावे?...व्हा असे

खोडसाळा जर उद्या नसणार तर
आज थोडे फुरफुरावे!...व्हा असे!

आमची प्रेरणा : आमचे परममित्र व विडंबनव्यवसायबंधू रा. रा. केशवसुमार यांची (मोजणी)

हल्ली गझल मला का कोणीच देत नाही ?
कोणी चुकून सुद्धा जोखीम घेत नाही !

आश्वासने कवी ते देऊन कैक गेले
मी भादरेन म्हणुनी पण काव्य देत नाही

सारे विडंबनांने पोळून लांब गेले
डसलो तयां असा की जवळीच येत नाही

'धिक्कार' खास अमुचा, अभिप्राय रोज तिरके
मज मोजदाद त्यांची अजिबात येत नाही

काव्यास केशवाच्या खरपूस भाजतो तो
का लाडवास त्याचा आस्वाद येत नाही ?

मी श्वास घेतला तर दचकू नका कवींनो
मानेवरी बसाया मी भूतप्रेत नाही

केला समीक्षकांनी नाहीच पुस्तकात
उल्लेख एक माझा प्रस्तावनेत नाही

माझ्या विडंबनांचा घेऊ नकात धसका
मिश्किल झरा असे हा, हा पानशेत नाही

नाहीस खोडसाळा गणतीत तू कवींच्या
संमेलनात अथवा त्यांच्या सभेत नाही...

हे विडंबन नाही. पुलस्ति यांच्या जटायू या गझलेची जमीन वापरून (परवानगी न घेता! पुलस्तिजी, क्षमस्व.) वेगळ्या विषयावर केलेली रचना आहे.


का 'अटल'चे नाव घ्यावे वाटते ?
'मुखवट्या'मागे लपावे वाटते ?

एकदा "जिन्ना निधर्मी" बोललो
आजही त्यावर रडावे वाटते!

पाजतो कॉफी सिन्योराला अता
क्वॉटरोचीला भुलावे लागते

रोग गुढगीचा, तरी आहे उभा
हो, घरी 'त्या'ने बसावे वाटते!

प्रश्न माझा नागपुरला एवढा
का जटायू मज करावे वाटते?

काय माझा दोष? कसली ही सजा?
...हाच की पी.एम. बनावे वाटते?

तोच मी अन त्याच त्या रथयात्रा
का मला पुस्तक लिहावे वाटते?

मी बनावा, 'तो' न व्हावा वाटते
यात का आयुष्य जावे वाटते?

जाणतो मतदान नाही दूर पण
ते अचानक आज व्हावे वाटते...

प्रेरणा : प्रदीप कुलकर्णी यांची अप्रतिम कविता ने पुन्हा मज माउली...!

..................................................
ने पुन्हा मजला मुली...!
..................................................

सोसवेना ही उन्हे; छायेत ने, शेतात ने !
ने पुन्हा मजला मुली, तू मस्त काळोखात ने !

भेटली येऊन लेले; जीव पण रमला कुठे ?
भेटली नेने नि चित्रे; मेळ पण जमला कुठे ?
डाव शेवटचाच...दुसरीस वरण्याच्या आत ये !

जेवुनी खानावळीचे यापुढे जगणे नको !
खाउनी पोहे-चहा हे उपवधू तगणे नको !
घाल मजला माळ; मज तू अन्नदरबारात ने !

ताट वाढावे असे की संपता संपू नये !
संपता पोऱ्या कुणी मज बिल कधी देऊ नये !
टिप न लागो द्यावया; घरच्याच हॉटेलात ने !

एवढे उपकार माझ्यावर जरा करशील का ?
काक पोटातील माझ्या शांत तू करशील का ?
न्यायचे तर ने यमा, भरपोट पण स्वर्गात ने !
* * *

हाय, जन्माला कसा आलाय सूकर हा पुन्हा...
जो कधी करणार नाही स्नान करण्याचा गुन्हा...!!
सोसवत हा गंध नाही; मज जरा हौदात ने !

घाल जन्माला विडंबन खोडसाळा तू पुन्हा...
जे कधी ठरणार नाही काव्यजगती या गुन्हा...!!
खंत अथवा खेद नाही; मज काव्यबाजारात ने !

* * *
मस्त काळोखातुनी तू मज सखे सज्जात ने !!

-खोडसाळ
..................................................
विमर्दनकाल :१९ ते २१ मार्च २००८
..................................................

स्फूर्तिस्थान : श्वास स्वातीचा यांना झालेला दृष्टी भ्रम

दृष्टी भ्रम १




कित्येकदा गेले दिवस
मला ते....
जडसे वाटत होते.
मग
पायावर सूजही दिसे.

आता पाहते तर,
वाढलेले वजन.

उद्या कदाचित!!
तुलाही दिसेल.
पुढे पुढे,
वाढू लागलेले पोट.
किंवा मग
खाईन काही...
आंबटसं....
रोज



खोडसाळ............०५-०३-२००८