तेंडूची पाने

मनोगतावर विडंबने प्रकाशित करण्याविषयी प्रशासकीय धोरणात मूलभूत फेरफार झालेला दिसतो आहे. आज मी एक विडंबन प्रकाशित केल्यावर त्यास १३ मिनिटांत प्रशासकांचा पुढील प्रतिसाद आला :

"मूळ लेखन प्रकाशित झाल्यावर दोन दिवस होऊन जाणे किंवा त्यावर किमान पाच प्रतिसाद येणे ह्यातले जे आधी होईल तोपर्यंत त्या लेखनावर विडंबन प्रकाशित करण्याचे थांबावे."

त्यानंतर काही मिनिटांत विडंबन प्रतिसादासहित अप्रकाशित करण्यात आले. या धोरणात्मक बदलाची माहिती मनोगतावरील इतर विडंबकांना असावी व असा प्रसंग त्यांच्यावर अनवधानाने येऊ नये यासाठी हा पत्रप्रपंच.
इतक्या वर्षांनंतर अचानक मनोगतच्या प्रशासकांनाही इतर काही संकेतस्थळांप्रमाणे विडंबनाची ऍलर्जी निर्माण व्हावी ह्याचे वैषम्य वाटते. असो. "तुका म्हणे उगी राहावे, जे जे होईल ते ते पाहावे"...

आबा, या T20 तील क्रिकेटने आमच्या अभ्यासाची पार वाट लावली आहे. आम्ही व आमच्यासारखे हजारो जरा कुठे शहाण्या प्रथम वर्षीय वैद्यकीय विद्यार्थ्यांप्रमाणे मन लावून शरीरशास्त्राचा अभ्यास करू लागलो, किंवा नृत्याचा अभ्यास करू लागलो की लगेच एखादा फलंदाज षटकार-चौकार मारून त्यात व्यत्यय आणतो. किती समजावले तरी ऐकत नाहीत. यांना काय वाटते, मैदानावर जमलेले सारे यांचा खेळ बघायला आलेले आहेत ? मैदानाच्या कडेला आमची शाळा भरते म्हणून आम्ही येतो. अहो, बारामतीकर साहेबांनी आमच्यासाठी खास गौरदेशातून छान छान शिक्षिका आणल्या आहेत. (अशा शिक्षिका आमच्या देशी शाळांमध्ये असत्या तर? 'अशीच अमुची टीचर असती...' ) त्याही भान हरपून, अंगविक्षेप करून शिकवण्यात दंग असतात आणि तेव्हढ्यात कोणीतरी *** विकेट घेतो आणि आम्हा मुलांचे लक्ष अभ्यासावरून उडते. नाव न सांगण्याच्या अटीवर काही शिक्षिकांनी याविषयी आमच्याकडे नाराजीही व्यक्त केली आहे. "आम्ही सामाजिक कर्तव्य समजून सतासमुद्रांपलीकडून तुम्हा आबालवृद्ध भारतीय विद्यार्थ्यांना एनॅटमी आणि शास्त्रीय नृत्य शिकवायला आलो पण आमच्या अध्यापनात या क्रिकेटमुळे सारखे अडथळे येतात. अशाने पोर्शन पूर्ण कसा होणार? "

आबा, काही नतद्रष्ट म्हणतात की या वयात इतका (आणि असला) अभ्यास आम्हाला झेपणार नाही. अहो, माणूस शेवटच्या श्वासापर्यंत विद्यार्थी असतो हे शाळेत जायला लागल्यापासून ऐकत आलोय आम्ही. आता ते आचरणात आणतो आहोत तर नाकं मुरडून , "शोभत नाही हो या वयात ! " हे ऐकवण्याची काही गरज होती का ? आबा, आम्ही तर म्हणतो, प्राचार्य बारामतीकरांची परवानगी घेऊन व शिक्षणमंत्री पुरक्यांना सांगून आमची रोज परीक्षाही घ्या ! मग सगळ्यांना कळेल आम्ही किती मन लावून अभ्यास करतो ते.

पण आबा, आमचा अभ्यास नीट होण्यासाठी या T20 तील क्रिकेटवर ताबडतोब बंदी आणा. नाही, नाही, T20 वर बंदी आणा असे नाही म्हणत आम्ही. फक्त त्यातील क्रिकेटवर.तरुण पिढी बिघडते म्हणून तुम्ही डान्सबारवर बंदी आणलीत. आता महाराष्ट्रातील (देशाचे जाऊ द्या, देशात अजून राष्ट्रवादीचा गृहमंत्री यायचाय. काय म्हणता, साहेब लवकरच पंतप्रधान होणार आहे ? अहो, पण दहाच खासदार ना तुमचे ? असो, नाहीतरी आम्ही राज्यशास्त्राचे नाही, एनॅटमीचे विद्यार्थी आहोत.) आमच्यासारख्या हजारो विद्यार्थ्यांचे भवितव्य तुमच्या हातात आहे. आमच्या या शिक्षिका वैतागून नोकरी सोडून मायदेशी जाण्याअगोदर साऱ्या खेळाडूंना घरी बसवा व आम्हाला एकाग्र चित्ताने शिकू द्या. आबा, आमच्यासाठी इतके कराच.

आपला,
ललित मोदींच्या शाळेतील एक विद्यार्थी

कैक सारे मिसळ खाया लागले
अन्‌ रुचिपालट कराया लागले

हा असंतुष्टांस अड्डा लाभला
रुष्टणारे चळवळाया लागले

वाजले स्वातंत्र्यडंके जालभर
दो दिसांनी शांत व्हाया लागले

बंदुका स्कंधी दुज्याच्या ठेवुनी
पारधी पारध कराया लागले

'प्रसव'पत्राची करोनी डिलिवरी
पोस्टमन कोणी ठराया लागले

'वीजवाटा' तद्न्य तो लावे छडा
नाव पोष्ट्या कोण घ्याया लागले !

बादरायण जोडुनी संबंध ते
'प्रसव'ण्या बंदी कराया लागले

जाहली ऐसी तिखट मग मिसळ की
वाचता ठसके बसाया लागले

Tor वा सायबरकफेच्या आडुनी
बाण शत्रुंवर पडाया लागले

हाय, एकाची इथे नावे किती
फसवणारेही फसाया लागले !

जाग सरपंचा कधी येईल का ?
लोक त्याला वापराया लागले

मायबोलीवर गझल कार्यशाळेची यशस्वी मुहूर्तमेढ रोवल्यानंतर गझलवैभवाचा रुचकर प्रसाद समस्त महाजालीय मराठी काव्यरसिकांना वाटण्याकरता मराठी गझलेचे सद्यकालीन द्रोणाचार्य आणि कृपाचार्य यांनी मराठी गझल : एक अखंड मैफल! नावाचे गुरुकुल स्थापन केले आहे. त्यांच्या या नूतन उपक्रमास आमच्या हार्दिक शुभेच्छा. (तो उपक्रम नाही हो ! अर्थात त्यासही आमच्या शुभेच्छा आहेतच. पण तो स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे.) या गुरुकुलात प्रवेश घेण्याची आमची खूप इच्छा होती परंतु गुरुद्वयीने "या संकेतस्थळावर विडंबने प्रकाशित केली जाणार नाहीत" असा नियमावलीतच सज्जड दम दिलेला असल्यामुळे आमच्या सर्व आशा-आकांक्षा धुळीस मिळाल्या.हा तर अगदी "प्रथमग्रासे मक्षिकापात" होता. मराठी गझलेच्या या अग्निहोत्रात ऋत्विजांनीच आम्हास प्रवेश नाकारल्याने आम्ही काही काळ अतिशय खिन्न झालो. मग आम्ही एकलव्यापासून स्फूर्ती घेऊन, गुरुंचे स्मरण करून इथे आमच्या या जालनिशीवर विद्याध्ययन करायचे ठरवले. 'तरही गझल' हा आदरणीय गुरुद्वयीचा अध्यापनाचा आवडीचा प्रकार असल्यामुळे आम्ही सध्या त्या अनुषंगाने अभ्यास करत आहोत. पण 'तरही' हा शब्द, का कुणास ठाऊक, आम्हास 'तर्र'ची आठवण करून देतो. [अवांतर : आमचे काही दुष्ट टीकाकार आमचे सारे लेखन तर्र अवस्थेतच केले जाते असे आमच्या अपरोक्ष बोलत असतात हे आमच्या कानी आले आहे. तुम्हा वाचकांच्याही जर हे कानी आले तर त्याकडे दुर्लक्ष करावे कारण हे टीकाकार दोन गटात मोडतात -
१) सदाशिव पेठी मनोवृत्तीचे सोवळे . यांना उत्तर दाग़ देहलवीने एकोणिसाव्या शतकातच दिलेले आहे :

२) तीर्थप्राशनाच्या शुभकार्याचे निमंत्रण न मिळालेले असूयाग्रस्त. (हे बहुसंख्य ! यांची ही पोटदुखी दूर करणे आमच्या खिशाला परवडणार नाही.) ] त्यामुळे आम्ही आमच्यापुरते 'तरही गझल' चे 'तरी गझल' असे मराठीकरण केले आहे. एखादी तरी गझल (तरी शब्दावर इथे श्लेष केलेला आहे हे चाणाक्ष वाचकांनी ओळखले असेलच ) रचून झाली की ती आम्ही या जालनिशीवर ताबडतोब सादर करू. वाचकांनी थोडी कळ काढावी. ( कोण रे तो सुटकेचा निश्वास सोडणारा ? )
वरील महाभारतीय रूपकांची यादी पुढे वाढवत आम्ही अशी प्रार्थना करतो की नव्या संकेतस्थळाच्या गुरुकुलातून लवकरच असे अनेक अर्जुन निर्माण होवो ज्यांना फक्त गझलरूपी पोपटाचा रदीफ़-काफ़ियारूपी डोळा दिसेल. हो, पण अशा अर्जुनांनी नंतर कुरुक्षेत्रावर द्रोण-कृपांनाच आव्हान दिले तर ? काळजी करू नका, त्या महाभारताचा आँखों देखा हाल तुमच्यापर्यंत पोचवायला हा खोडसाळ संजय तिथे असेलच. तेव्हा पाहात, आपलं, वाचत राहा तेंडूची पाने.

मायबोली ह्या अग्रगण्य मराठी संकेतस्थळावर गझलवैभव श्रीयुत वैभव जोशी ह्यांनी मायबोली गज़ल कार्यशाळा -1 आयोजित केली आहे. हे शुभकार्य हाती घेतल्याबद्दल त्यांचे हार्दिक अभिनंदन. त्यांच्या या योजनेमुळे अनेक तरुण मराठी गझलेकडे आकृष्ट होतील, त्यांना मराठी गझल लेखन-वाचनाची गोडी लागेल, ताज्या दमाचे गझलकार मराठी सारस्वतास लाभतील ह्याविषयी आम्हांस तीळमात्र शंका नाही. त्यामुळे आम्ही अत्यंत आनंदात आहोत. अर्थात हे एकच कारण नाही हे मान्य करायलाच हवं. वैभव ह्यांनी लावलेल्या ह्या रोपट्यास एकदा गझलरूपी फळं येऊ लागली की आमचा कच्च्या मालाच्या तुटवड्याचा प्रश्न कायमचा निकालात निघेल हा स्वार्थी विचार मनात डोकावत नाही असं कसं म्हणू? कालच आम्ही आणि आमचे परममित्र केशवसुमार मनोगतवर घटत चाललेल्या गझलसंख्येविषयी चर्चा करीत होतो व ह्यामुळे होणाऱ्या आमच्या कुचंबणेचं दु:ख एक-एक पेग नेस्कॊफीत बुडवीत होतो (सूर्य अस्ताला गेला नसल्यामुळे आम्हाला दुधाची तहान ताकावर भागवावी लागली! सुज्ञांस अधिक सांगणे न लगे.)आम्हास खात्री आहे की विडंबनाचे मनोगतावरील भीष्माचार्य माफीचा साक्षीदार हेही आमच्याशी सहमत असतील.

मायबोलीसारख्या संकेतस्थळावरील सुविद्य, सुसंस्कृत, साक्षेपी, प्रतिभावंत सदस्यांच्या मध्ये अस्मादिकांसारखा टपोरी लेखकु अजिबात शोभणार नाही ह्याची आम्हास पुरेपूर जाण असल्यामुळे तीव्र इच्छा असूनही आम्ही उपरोल्लेखित कार्यशाळेत भाग घेण्यापासून स्वत:ला रोखले आहे. ऋतू येत होते, ऋतू जात होते अशी पहिली ओळ गझलवैभवांनी कार्यशाळेत सहभाग घेणाऱ्यांसाठी दिलेली आहे. भाग घेत नसलो तरी त्यावरून आम्हास सुचलेल्या काही द्विपदी इथे देण्याचा मोह मात्र टाळवत नाही. आमच्या ह्या ब्लॊगझोपडीला चुकून कधी जर वैभवांचे पदकमल लागले तर त्यांनी इस्ला(दुरुस्ती) जरूर करावी ही नम्र विनंती.

ऋतू येत होते, ऋतू जात होते
निजे दुष्ट तो, मी ऋतुस्नात होते

सुगंधाळता मी तया होय पडसे
विवाहित जरी मी, अनाघ्रात होते

घरी बायको अन् सखी रंगसदनी*
असे षौक 'ह्यां'चे पिढीजात होते

असे काळ आता सख्या-साजणांचा
निघाले पती ते निकालात होते

नका ना, सख्यांनो, विचारू खुणांचे
कुठे ओठ होते, कुठे दात होते

निघाले तुला भेटण्या खोडसाळा
उभे नेमके 'हे'च दारात होते

* - खोडसाळाच्या कनिष्ठ मध्यमवर्गीय मनाची भरारी कविकल्पनेतही महालापर्यंत जाऊ शकत नसल्यामुळे रंगमहालाऐवजी रंगसदन!

सध्या मनोगतचा सर्वर, चुकलो, विदागार, 'अकस्मात अपघाताने' बंद पडलेला असल्यामुळे अस्मादिकांसह साऱ्याच मनोगतींची फार गोची, आपलं, अडचण (ही कट्ट्याची भाषा एक दिवस गोत्यात आणणार आहे!)झाली आहे. गोपनीय सुत्रांनी दिलेल्या खात्रीलायक माहितीनुसार मनोगतावरचे अनेक पडिक सांप्रत 'मनोगत withdrawal' ने बाधित आहेत. ह्या रोगाची लक्षणं drug withdrawal शी मिळती-जुळती असून बरेच मनोगती गेल्या काही दिवसात मानसोपचारतद्न्यांकडून उपचार घेत आहेत असे समजते.दर दोन मिनिटांनी मनोगत उघडून बघणे, कळफलकावरील सारी बटणं बडवणे, व प्रशासकांच्या नावाने शिमगा करणे हे जेहत्तेकालाचेठायी बहुतेक साऱ्या मनोगतींच्या घरचे चित्र आहे, महाराजा. कळफलकावर व उंदरावर काढलेल्या रागामुळे अनेकांचे संगणक बिघडले असल्याचे समजते.रोगग्रस्त मनोगतींच्या उपचाराचा खर्च मनोगतींच्या बायका (प्रत्येक मनोगतीची एक, भलते अर्थ काढू नये)/नवरे(नियम तोच) प्रशासकांकडून वसूल करण्याच्या विचारात आहेत. त्यासंबंधी त्यांनी कायदेतद्न्यांशी संपर्क साधला आहे.

आमचा वार्ताहर असेही कळवतो की मनोगतींमध्ये सध्या 'अकस्मात अपघात'ह्या विषयावर कलगी-तुरा रंगात आहे. काही मनोगतींच्या मतानुसार, अपघात हा , व्याखेनुसार (by definition)अकस्मातच घडतो. तेव्हा 'अकस्मात अपघात'ही द्विरुक्ती होते असे त्यांचे म्हणणे आहे. परंतु प्रशासकांच्या कंपूतील, आपलं, प्रशासकांशी सहमत(हा खास मनोगती शब्द!) मनोगतींच्यानुसार अपघात हे दोन प्रकारचे असतात, अकस्मात व नियोजित. मात्र विदागाराचा सध्याचा अपघात हा (सु)नियोजित होता काय ह्या प्रतिप्रश्नावर त्यांनी गांधीवादी मौन धारण करीत मो.क.गांधींसह मोक्का (की टाडा) फेम संजू बाबांनाही मानवंदना दिली व सत्याग्रहावर असलेल्या प्रशासक मंडळाच्या गांधीगिरीचे अनुकरण केले.